दर्भैः परिसमुहय३ ।
ઈંટોથી બનાવેલી માટીથી લીપેલી સ્થંડિલ (વેદી) પર ઈશાન ખૂણાથી શરૃ કર ઈશાન સુધી ત્રણ દર્ભ વેદીને સ્પર્શ થાય તે રીતે ત્રણ વખત ફેરવવા.

गोमयोदकेन उपलिप्य३ ।
ગાયના છાણ અને માટીથી વેદને ત્રણ વખત લીંપવી.

स्रूवमूलेन उल्लिख्य३ ।
શર્વાના મૂળભાગેથી ત્રણ લીટીઓ દોરવી; પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ.

अनामिकाङ्गुष्ठेन उद्धृत्य३ ।
અનામિક અને અંગુઠાની મદદથી વેદી પરથી ત્રણ વખત કચરો-કસ્તર હોય તેને ઉપરની બાજુ નાંખી દેવા.

उदकेन सव्यपाणिना अभ्युक्ष्य३ ।
જમણા હાથમાં પાણી રાખી સીધા હાથે ત્રણ વખત પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ વેદી પર જળનો છંટકાવ કરવો.

प्रोक्षते इंधनानि संप्रोक्ष्य ।
છાણાં-છોલ કાષ્ઠ વગેરે ઉપર પવિત્ર જળનું પ્રોક્ષણ કરવું (છાંટવું)

लौकिकाग्नें स्थापनम् ।
પાકશાળા (રસોઈઘર)માંથી લાવેલા અગ્નિનું સ્થાપન કરવું.

आनीतमग्निं स्थंडिलस्य अग्निकोणे निधाय ।
અગ્નિને સ્થંડિલના અગ્નિ ખૂણામાં મૂકવો.

हुं फट् झ्ति कञ्चित् क्रव्यादांशं नैऋर्त्यकोणे परित्यज्रय ।
હું ફટ્ બોલીને થોડો ક્રવ્યાદ્ અગ્નિ નૈઋત્ય ખૂણામાં નીચે જમીન ઉપર મૂકવો.

अग्निं त्रिवारं स्थंडिलोपरि भ्रामयित्वा आत्माभिमुखं अग्निं प्रतिष्ठाप्य ।
ॐ अग्निंदूतंपुरोदधे हव्यवाहमुपब्रुवे । देवाँ २ आसादयादिह ।।
ॐ अग्नये नमः अग्निं आवाहयामि स्थापयामि ।।
અગ્નિને સ્થંડિલ પર ત્રણવાર ફેરવવો. સ્થંડિલ પર આત્માભિમુખ અગ્નિનું સ્થાન કરવું.

अगन्यानीत पात्रे साक्षतोदकमासिच्य ।
જે પાત્રમાં અગ્નિ લાવ્યા હો તેમાં ચોખા અને પાણી પધરાવવું.

अग्निमुखं कृत्वा ध्यायेत् ।
અગ્નિ પ્રજ્રવલિત કરી ધ્યાન ધરવું.

ॐ चत्वारि शृङ्गा त्रयो।अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्तहस्तासो।स्य ।
त्रिधा बद्धो वृषभो रोखीति महोदेवो मर्त्यां३ आविवेश ।।
एषो ह देवः प्रदिशो नु सर्वाः पूर्वो ह जातः स।उगर्भे।अन्तः ।।
स एव जातः सजनिष्यमाणः प्रत्यङ्जना स्तिष्ठति सर्वतो मुखः ।।
સપ્ત હસ્ત શ્વતુઃ શ્રૃંગો સપ્તજિહ્વો દ્વિશીર્ષકઃ ત્રિપાત્પ્રસન્ન વદનો સુખાસીનઃ શુચિ સ્મિતઃ । સ્વાહાં તુ દક્ષિણે પાર્શ્વે વામે દેવીં સ્વધાં તથા બ્રિભ્રદ્ દક્ષિણ હસ્તેતુ શક્તિમન્નં સ્રુચં સ્રુવમ્ ।। તોમરં વ્યજનં વામે ઘૃતપાત્રં ચ દારયન્ આત્માભિમુખઆસીન એવં રૃપો હુતાશનઃ ।।

अग्नै वैश्वानर शाण्डिल्य गोत्र शाण्डिल्यासित देवलेति त्रिप्रवर भूमिमातः वरुणपितः मेषध्वज प्राङ्मुखो मम सम्मुखो भव । गंधाक्षत पुष्पाणि समर्पयामि । नमस्करोमि ।
સ્થંડિલના વાયવ્ય ખૂણા પર એક સોપારી મૂકી તેના ઉપર ગંધ અક્ષત પુષ્પ ચઢાવવાં, નમસ્કાર કરવા.

¥ƒ ÜUéࢠÜUæç‡ÇÜU¢

दक्षिणतो ब्रह्मासनम् ।
સ્થંડિલ (કુંડ)ની દક્ષિણ દિશામાં બ્રહ્માજીનું દર્ભનું આસન મૂકવું.

उत्तरतः प्रणीतासनम् ।
ઉત્તરમાં પ્રણીતા માટે દર્ભનું આસન મૂકવું.

वायव्यां द्वितीयमासनम् तत्र ब्रह्मोपवेशनम् ।
વાયવ્ય ખૂણામાં બીજું એક દર્ભનું આસન મૂકવું ત્યાં બ્રહ્માજીને બેસાડવા.

यावत्कर्म समाप्यते तावत्त्वं ब्रह्माभव ।
કર્મ સમાપ્ત થાય ત્યાં સુધી આપ બ્રહ્મા તરીકે બિરાજો એમ કહેવું.

भवामीति प्रतिवचनम् ।
બ્રહ્માજીએ હું બ્રહ્મા બનું છું એવો પ્રત્યુત્તર આપવો.

ब्रह्मानुज्ञातः उत्तरे प्रणीता प्रणयनम् ॐ प्रणय ।
બ્રહ્માજીની આજ્ઞાથી ઉત્તરમાં પ્રણીતા લઈ જવી.

ततो वामकरेण प्रणीतां संगृह्म ।
ડાબા હાથમાં પ્રણીતા રાખી

दक्षिण करेण जलं प्रपूर्य ।
જમણા હાથથી તેમાં પાણી ભરવું.

भूमौ वायव्यासने निधाय ।
પ્રણીતાને વાયવ્યાસન પર મૂકવી.

आलभ्य ।
હાથનો સ્પર્શ કરવો.

अग्नें उत्तरतः स्थाप्या ।
અગ્નિની ઉત્તરમાં મૂકવી.

ईशानादि पूर्वाग्रैः स्रिभिस्रिभिः दर्भैः परिस्तरणम् ।
ઈશાન વગેરે દિશાઓમાં દર્ભનાં ત્રણ ત્રણ પરિસ્તરણ મૂકવાં.

तच्च प्रागुदगग्रैं ।
પૂર્વનાં પરિસ્તરણનો અગ્રભાગ ઉત્તર દિશામાં રાખવો.

दक्षिणतः प्रागग्रैः ।
દક્ષિણમાં મૂકવાનાં પરિસ્તરણનો અગ્રભાગ પૂર્વ તરફ રાખવો.

प्रत्युगुदगग्रैः ।
પશ્ર્વિમનાં પરિસ્તરણનો અગ્રભાગ ઉત્તર તરફ રાખવો.

उतरतः प्रागग्रैः ।
ઉત્તરમાં પરિસ્તરણનો અગ્રભાગ પૂર્વ તરફ રાખવો.

अर्थवत् पात्रासादनम् ।
વિધિપૂર્વક પાત્રો ગોઠવવાં.

पवित्रच्छेदना दर्भारुयः ।
પવિત્રાં કરવા માટે ત્રણ દર્ભ મૂકવા.

पवित्रे द्वे ।
બે પવિત્રાં (દર્ભ) મૂકવા.

प्रोक्षणीपात्रम् ।
પ્રોક્ષણી પાત્ર મૂકવું.

आज्रयस्थाली ।
ઘીનું પાત્ર મૂકવું.

चरुस्थाली ।
ચરુ (ભાત) માટેનું પાત્ર મૂકવું.

सम्मार्जनकुशाः पञ्ञ ।
સંમાર્જન માટે પાંચ દર્ભ મૂકવા.

उपयमनकुशाः सप्त ।
ઉપયમન માટે સાત દર્ભ મૂકવા.

समिधस्तिस्र ।
ત્રણ સમિધાઓ મૂકવી.

स्रुक् ।
સરવો

सुवः ।
સ્રુચિ મૂકવી.

आज्रयम् ।
ઘી ભરેલું પાત્ર મૂકવું.

तण्डुलाः ।
ચોખા મૂકવા.

पूर्णपात्रम् ।
કાંસાની થાળી કે કોઈ વાસણ મૂકવું.

दक्षिणा वरो वा पवित्रच्छेदनैः पवित्रीकरणम् ।
દક્ષિણા અથવા ભેટ મૂકવી.

द्वयो पवित्रयोरुपरि पवित्रत्रयं निधाय ।
બે પવિત્રાં ઉપર ત્રણ પવિત્રાં મૂકવાં.

द्वयोः मूलेन द्वौ कुशौ प्रदक्षिणीकृत्य ।
બે પવિત્રાંને મૂળમાંથી પકડી તેની પ્રદક્ષિણા કરવી.

त्रयाणां मूलाग्राणि एकीकृत्य ।
ત્રણેના મળભાગ સાથે રાખવાં.

नखैरस्पृशन् अनामिकांङ्गष्ठेन द्वयोः अग्रे छेदयेत् ।
નખનો સ્પર્શ ના થાય તે રીતે અનામિકા અને અંગુઠા વડે બંને દર્ભના અગ્રભાગ છેદી કાઢવા.

द्वे ग्राह्ये ।
બે દર્ભ રાખી,

त्रीणि उत्तरतः क्षिपेत् ।
ત્રણ દર્ભ ઉત્તર દિશા તરફ નાખી દેવા.

प्रोक्षणी पात्रे पात्रांतरेण चतुर्वांर प्रणीतोदकमासिच्य ।
પ્રણીતામાંથી ચાર વખત પ્રોક્ષણી પાત્રમાં જળ લેવું.

प्रोक्षणीपात्रं भूमौ वायव्यासने निधाय ।
પ્રોક્ષણી પાત્ર વાયવ્યાસન પર મૂકવું.

वाम करे पवित्राग्रं दक्षिण हस्तेन मूलं धृत्वा मध्यतः पवित्राभ्यां प्रोक्षणी पात्रस्थ जलस्य उत्पवनम् ।
ડાબા હાથથી પવિત્રાનો અગ્રભાગ અને જમણા હાથથી મૂળ પકડી પવિત્રાના મધ્યભાગથી પ્રોક્ષણીનું પાણી ઉછાળવું.

दक्षिणहस्तं उत्तानं कृत्वा मध्यमा - अनामिकाङ्गुल्यां मध्यपर्वाभ्यां उद्दिङ्गनम् ।
જમણો હાથ ચત્તો રાખી મધ્યમા અને અનામિકા વડે પાણી ઉછાળવું.

प्रणीतोदकेन प्रोक्षणीनां प्रोक्षणम् ।
પ્રોક્ષથી ઉપર પ્રણીતાનું પાણી છાંટવું.

ताभिस्तासां प्रोक्षणम् ।
તેનાથી તેના ઉપર જ પ્રોક્ષણ કરવું.

प्रोक्षणी - उदकेन
પ્રોક્ષણીનું પાણી

आज्रयस्थाल्याः प्रोक्षणम् ।
આજયસ્થાલી પર

चरुस्थाल्याः प्रोक्षणम् ।
ચરુસ્થાલી પર

सम्मार्गकुशानां प्रोक्षणम् ।
સમ્માર્ગકુશ પર,

उपयमनकुशानां प्रोक्षणम् ।
ઉપયમનકુશ પર,

समिधां प्रोक्षणम् ।
સમિધાઓ પર.

स्रुवः प्रोक्षणम् ।
સરવા પર.

स्रुचः ।
સુચિ પર જળ છાંટવું

आज्रयस्य प्रोक्षणम् ।
ઘી ઉપર,

तण्डुलानां प्रोक्षणम् ।
ચોખા ઉપર,

पूर्णापात्रस्य प्रोक्षणम् ।
પૂર્ણપાત્ર ઉપર પણ પાણી છાંટવું.

प्रणीताग्नयोर्मध्ये असञ्चरे,
પ્રણીતા અને અગ્નિની વચ્ચે

प्रोक्षणीनां निधानम ।
પ્રોક્ષણી મૂકવી.

आज्रयस्थाल्याम् आज्रयनिर्वापः ।
આજ્રયસ્થાલીમાં ઘી રેડવું.

चरुस्थाल्यां तण्डुलप्रक्षेपः ।
ચરુસ્થાલીમાં ચોખા નાંખવા.

तस्य त्रिंप्रक्षालनम् ।
ચોખા ત્રણ વખત ધોવા.

सपवित्रके चरुपात्रे प्रणीतोदकमासिच्य ।
પવિત્રા હાથમાં રાખી ચરુ - પાત્રમાં પ્રણીતાનું જળ રેડવું.

ब्रह्मणः दक्षिणतः आज्रयाधिश्रयणम्, चरोः अधिश्रयणम्, आज्रयस्य उत्तरतः ।
દર્ભના છેડા પ્રજ્રવલિત કરી બન્નેની ચારેબાજુ ફેરવવા. અવળી પ્રદક્ષિણા કરવી.

ज्रवलितोल्मुकेन उभयोः पर्याग्निकरणे इतरथावृत्तिं ।
દર્ભના છેડા પ્રજ્રવલિત કરી બન્નેની ચારેબાજુ ફેરવવા. અવળી પ્રદક્ષિણા કરવી.

वह्नौ निष्कास्य ।
પ્રજ્રવલિત દર્ભનો અગ્નિમાં પ્રક્ષેપ કરવો.

अर्धश्रितेचरौ सुक्स्रुवयोः प्रतपनम् ।
ચરુ (ભાત) અર્ધો ચઢયો હોય ત્યારે સરવા અને સુચિને અગ્નિ પર તપાવવા.

सम्मार्गकुशैः सम्मार्जनम् ।
સમ્માર્ગકુશથી બન્નેને ઝાપટી સાફ કરવા.

अग्रैरग्रं मूलैर्मूलम् ।
અગ્રથી અગ્રસુધી, અને મૂળથી મૂળ સુધી સમ્માર્જન કરવું.

प्रणीतोदकेन अभ्युक्षणम् ।
બન્નેના ઉપર પ્રણીતાનું જળ છાંટવું.

पुनः प्रतपनं देशे निधानम् ।
ફરીથી અગ્નિ ઉપર તપાવી તેમના યોગ્ય સ્થાને મૂકવા.

चरोः पूर्वेण आज्रयोद्वासनम् ।
ચરુની પૂર્વમાં થઈને આજયને મૂકવું.

आज्रयस्य पश्चिमतः चरोः उद्वासनम् ।
આજયની પશ્ચિમમાં થઈને ચરુ મૂકવો.

वामकरे पवित्राग्रं दक्षिणेन हस्तेन पवित्रयोः मूलं धृत्वा मध्यतः पवित्राभ्यां आज्रयोत्पवनम् ।
ડાબા હાથે પવિત્રાના અગ્ર અને જમણા હાથથી તેનાં મૂળ પકડી પવિત્રાની વચ્ચેના ભાગમાંથી ઘી ઊંચું નીચું કરવું.

आज्रयावेक्षणम् ।
ઘીને બરાબર જોવું.

अपद्रव्य निरसनम् ।
કચરો હોય તો કાઢી નાંખવો.

प्रोक्षण्याः प्रत्युत्पवनम् ।
પ્રોક્ષણીનું જળ ઉછાળવું.

उपयमनकुशानादाय ।
ડાબા હાથમાં ઉપયમન કુશ મુઠ્ઠીમાં રાખી મુઠ્ઠી છાતી પાસે રાખવી.

तिष्ठन् समिधो।भ्याधाय ।
ઊભા થઈ સમિધાઓ અગ્નિમાં અર્પણ કરવી.

प्रोक्षणी उदक शेषेण सपवित्र हस्तेन ईशान कोणादारभ्य ईशानकोण पर्यन्तं अग्नें पर्युक्षणम् ।
દર્ભ સાથે પ્રોક્ષણીના બાકીના જળ વડે ઈશાનથી ઈશાન સુધી અગ્નિની પ્રદક્ષિણા કરવી.

हस्तस्य इतरथावृत्तिः ।
હાથની અવળી પ્રદક્ષિણા કરવી.

ब्रह्मान्वारब्धः सुवेण जुहुयात् ।
બ્રહ્માજીને સ્પર્શ કરી સરવાથી ઘી હોમવું.

अत्र ग्रहस्थापनं पूजनं च कुर्यात् ।
અહીં ગ્રહસ્થાપન અને પૂજન કરવું.

આધાર અને આજ્યભાગ
ॐ स्वाहा इदं प्रजापतये न मम ।
ॐ इन्द्राय स्वाहा इदं इन्द्राय न मम ।।
ॐ अग्नये स्वाहा इदं अग्नये न मम ।
ॐ सोमाय स्वाहा इदं सोमाय न मम ।।
अग्निब्रह्माणौ पूजयत् ।
ॐ अग्नये स्वाहा इदं अग्नये न मम ।
ॐ सोमाय स्वाहा इदं सोमाय न मम ।।
अग्निब्रह्माणौ पूजयेत् ।
ॐ अग्ने नय सुपथाराये अस्मान्विश्वानि देव व्वयुनानि विद्वान् ।
युयोध्यस्मज्रजुहु राणमेनो भूयिष्ठान्ते नम।उक्तिं विधेम ।।
ॐ ब्रह्मषज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद्विसीमतः सुरुचो व्वेन । आवः ।।
सबुधन्या।उपमा।अस्य विष्ठाः सतश्र्वषोनिम सतश्र्वव्विवः ।।
ॐ अग्नये नमः ब्रह्मणे नमः गंधाक्षत पुष्पाणि समर्पयामि ।
अनया पूजया अग्निब्रह्माणौ प्रीयेताम् ।

द्रव्यत्याग संकल्प :
इमानि हवन द्रव्याणि मया या या क्ष्माण देवता स्ताभ्यः स्ताभ्यः यथा दैवतमस्तु, मया परित्यक्तं न मम ।
वराहुतिः
ॐ गणानान्त्वा गणपति ध् हवामहे प्रियाणान्त्वा प्रियपति ध् हवामहे निधीनान्त्वा निधिपति ध् हवामहेव्वसो मम । आहमजानि गर्ब्भधमात्वम जासि गर्भधम् ।।
ॐ विनायकाय स्वाहा इदं ।

इति कुशकंडिका

૧. નૈઋત્યથી ઈશાન ખૂણામાં
૨. વાયવ્યની અગ્નિ ખૂણામાં
૩. કુંડની મધ્ય અને દક્ષિણ ની વચ્ચે, તથા
૪. કુંડની મધ્ય અને ઉત્તરની વચ્ચે, આ આહુતિઓ આપવી.
આ આહુતિનો ત્યાગ આપવો નહીં.
કુશકંડિકા સમાપ્ત